Wat zijn armaturen? Vakuitleg voor installateurs en technische inkopers

Wat zijn armaturen? Vakuitleg voor installateurs en technische inkopers

Een armatuur is het complete verlichtingstoestel dat een lichtbron, behuizing, optiek en elektrische aansluitcomponenten integreert tot één monteerbare eenheid. In de professionele installatietechniek is het armatuur het projecteerbare object: de eenheid waarop u maatvoert, berekent en specificeert, niet de losse lichtbron.

Bekijk het aanbodVraag advies aan

Definitie: wat is een armatuur precies?

De term "armatuur" komt uit het Latijnse armatura (uitrusting) en werd in de elektrotechniek overgenomen voor het geheel van drager, reflector, afdekking en aansluitklem rondom een lichtbron. Conform IEC 60598 is een verlichtingstoestel (luminaire) gedefinieerd als het toestel dat een of meer lichtbronnen verdeelt, filtert of transformeert, inclusief alle onderdelen die nodig zijn voor montage, bevestiging en aansluiting op het voedingsnet.

In hedendaagse LED-armaturen is de lichtbron vaak niet meer vervangbaar als losse component: de LED-module, driver en behuizing vormen een geïntegreerd geheel. Dat maakt de armatuurkeuze bij projectspecificatie bepalender dan ooit, omdat vervanging gelijkstaat aan vervanging van het volledige toestel.

Wat is armatuur in de praktijk van een installateur? Het is het object dat in de bestek- of tekeningfase wordt geselecteerd op basis van verlichtingssterkte (lux), vermogen (watt), efficiëntie (lm/W), maatvoering, IP-klasse en montagemethode.

Indeling van armatuurtypen voor utiliteit en industrie

Armaturen worden ingedeeld naar toepassing, montagewijze en constructieklasse. Voor projecten in bedrijfshal, magazijn, kantoor en industrie zijn de volgende hoofdcategorieën relevant:

  • High bay armaturen: hanggemonteerde armaturen voor hoge ruimten (doorgaans vanaf 6 meter). Ingezet in magazijnen, productiehallen en werkplaatsen. Zie ook de LED high-bay armaturen voor magazijn en bedrijfshal.
  • LED panelen: inbouw-, systeemplafond- of pendelmontage voor kantoor- en corridorverlichting. Standaardformaten zijn 60x60 cm en 30x120 cm; ook verkrijgbaar als opbouwvariant.
  • Lijnverlichting en montagebalken: lineaire armaturen voor magazijnrijen, werkplaatsen en productie. Beschikbaar als lichtlijn, bandraster of waterdichte en tri-proof armaturen.
  • Downlights en railspots: inbouwdownlights voor verlaagde plafonds, railspots op 3-fase spanningsrail voor retailverlichting en showrooms.
  • Waterdichte en tri-proof armaturen: IP65-gecertificeerde of tri-proof constructies voor vochtige ruimten, parkeergarages en productieomgevingen.
  • ATEX / explosieveilige armaturen: gecertificeerde armaturen voor explosiegevaarlijke zones (zone 0 t/m 22).
  • Noodverlichting en vluchtwegverlichting: armaturen met ingebouwde batterijback-up of centrale voeding, conform NEN-EN 1838.
  • Buitenverlichting utiliteit: straatarmaturen, breedstralers en terreinverlichting voor bedrijventerreinen en gevels van utiliteitsgebouwen.
Indeling van armatuurtypen voor utiliteit en industrie — Wat zijn armaturen? Vakuitleg

Wat is een tri-proof armatuur?

Een tri-proof armatuur is een gesloten, lineaire verlichtingsbehuizing die bestand is tegen drie omgevingsfactoren: stof, vocht en mechanische schokken. De naam verwijst naar de drievoudige beschermingsgraad. In de praktijk heeft een tri-proof armatuur een IP65-classificatie (stof- en waterdicht) en een polycarbonaat of glazen afdekplaat die spatwaterdicht is gemonteerd.

Tri-proof armaturen zijn de standaardkeuze voor magazijnen met hogedrukspuiten of -reinigingsoperaties, koelhuizen, parkeergarages, verwerkingsruimten en industriële gangen. De constructie maakt reinigen zonder demontage mogelijk. De tri-proof armaturen van Nuvia Light zijn beschikbaar in lengtes van 120 cm en 150 cm met instelbaar vermogen.

Onderscheid tri-proof niet met "waterdicht": IP65 betekent dat gericht spatwater geen schade veroorzaakt. Voor onderdompeling of hogedrukspuiten (IP66/IP67/IP69K) gelden zwaardere constructie-eisen.

Maatvoering en norm voor systeemplafond armaturen

Armaturen voor systeemplafonds volgen vaste rasterafmetingen. Het gangbare Europese systeemplafondformaat is 600 x 600 mm (het zogenoemde 60x60-raster). Armaturen voor dit formaat zijn specifiek ontworpen om in de T-profiel- of X-profiel-structuur te liggen zonder aanpassing.

Het 30x120 cm formaat past in een gecombineerd raster van 600 mm breed en twee maatvakken van 600 mm lang. Voor opbouwmontage buiten het systeemplafond gelden geen rastergebonden maatnormen, maar bepaalt de armatuurlengte en -breedte de onderlinge positie in de verlichtingsberekening.

Relevant voor de normencontext: NEN-EN 12464-1:2021 specificeert de minimale verlichtingssterkte per taakgebied (Em), de uniformiteitseisen (Uo) en de grenswaarden voor verblinding (UGR). Voor kantoorwerkplekken geldt bijvoorbeeld een minimum Em van 500 lux en een maximale UGR van 19. De armatuurkeuze, inclusief afmetingen en lichtdistributie, moet op deze normen aansluiten. Een aanvullende toelichting biedt de NSVV-toelichting op NEN-EN 12464-1.

Levensduur van LED-armaturen: L70, L80 en B50 uitgelegd

De levensduurnotatie van LED-armaturen volgt de LxBy-methodiek uit IES LM-80 en TM-21. De letter L staat voor het percentage resterende lichtstroom (lumen maintenance), de letter B voor het percentage armaturen dat voor dat moment de L-grens al heeft overschreden.

  • L70B50: na het opgegeven aantal bedrijfsuren levert 50% van de armaturen nog minimaal 70% van de beginlichtstroom. Dit is de meest gangbare levensduurspecificatie in de markt.
  • L80B10: na het opgegeven aantal bedrijfsuren levert 90% van de armaturen nog minimaal 80% van de beginlichtstroom. Een strengere eis: zowel de lichtafname als het uitvalpercentage is beperkter.
  • L80 (zonder B-waarde): geeft aan dat de armatuur na de opgegeven uren minimaal 80% lichtstroom levert, maar vermeldt geen uitvalpercentage. Vergelijk altijd of een B-waarde beschikbaar is voor een volledigere specificatie.

Praktische rekenregel: bij 4.000 bedrijfsuren per jaar bereikt een armatuur met een levensduur van 100.000 uur (L80B10) een technische levensduur van 25 jaar. Dat is relevant voor de total cost of ownership-berekening bij projectspecificatie: vervanging- en onderhoudskosten dalen navenant.

In het assortiment van Nuvia Light hebben meerdere reeksen een opgegeven levensduur van 100.000 uur. De high-bay Fusion reeks haalt bijvoorbeeld 190 lm/W bij 100.000 uur (L80), terwijl de tri-proof Scott (150 cm) 100.000 uur (L80) realiseert met 150 lm/W en 7 jaar garantie.

Kleurtemperatuur: 3000K, 4000K of 6500K

Kleurtemperatuur (in Kelvin) bepaalt de witbalans van het armatuur en is functioneel relevant voor de werkomgeving:

  • 3000K: Showroom, ontvangstruimte, entreehal — Warm wit, beperkt contrastversterking
  • 4000K: Kantoor, magazijn, productiehal — Neutraal wit, standaard voor werkomgevingen
  • 5000-5700K: Magazijn, bedrijfshal (hoog gebouw) — Koel wit, goed voor visueel onderscheid op afstand
  • 6000-6500K: Werkplaats, industrie, kwaliteitscontrole — Daglichtachtig, maximale kleurcontrast

Veel armaturen in het Nuvia Light-assortiment zijn leverbaar met een 3CCT-schakelaar: de installateur stelt de gewenste kleurtemperatuur in vóór montage, wat voorraadbeheer bij multiproject-opdrachten vereenvoudigt.

Aansluitmethoden: Wieland GST18, eurostekker en inleg

De aansluitwijze van een armatuur bepaalt de montagesnelheid op de bouwplaats en de geschiktheid voor renovatie versus nieuwbouw:

  • Wieland GST18: steekverbinding conform GST18-standaard, gangbaar in lijnverlichting en tri-proof armaturen voor snelle koppeling zonder gereedschap. Nuvia Light levert bijpassende Wieland GST18-kabels als toebehoren voor magazijnverlichting.
  • Eurostekker: directe aansluiting op een stopcontact; wordt gebruikt bij LED-panelen voor systeemplafond als tijdelijke of flexibele installatie.
  • Inleg/aansluitklem: vaste bedrading, standaard bij high-bay armaturen en waterdichte armaturen voor permanente installaties.
  • Pendelaansluiting: voor hangarmaturen (high bay, pendelpanelen) met opgelegde spanningskabel of spanningsdraad.

Bij renovatieprojecten waarbij bestaande TL-bekabeling wordt hergebruikt, is de keuze voor een armatuur met compatibele aansluitoptie (of een retrofit-module zoals de NoviLine) een directe invloed op de montagetijd per punt.

Straatarmaturen en breedstralers voor bedrijventerreinen

Voor buitenverlichting op een bedrijventerrein zijn twee armatuurtypen dominant: de straatarmatuur en de breedstraler. Het onderscheid zit in de lichtdistributie:

  • Straatarmatuur: asymmetrische lichtverdeling ontworpen voor rijstrookverlichting. De optiek projicteert licht eenzijdig langs de rijrichting, waardoor paalafstand en uniformiteit op wegen en paden geoptimaliseerd zijn.
  • Breedstraler: symmetrische of brede uitstraling voor parkeerterreinen, laad- en loszones en open buitenruimten op een bedrijventerrein. Montage op mast, gevel of bestaat uit directe paalmontage.

Bij het aansluiten van straatarmaturen en breedstralers op een bedrijventerrein zijn de volgende technische parameters bepalend voor de projectspecificatie: masthoogte, verlichtingsklasse (NEN-EN 13201), IP-klasse (minimaal IP65 voor buitenmontage), IK-klasse (vandalisme- en slagbestendigheid) en eventuele sensorintegratie (schemer- of bewegingssensor). Nuvia Light levert terreinverlichting en straatarmaturen voor utiliteitsprojecten; specifieke maataanduidingen en lumenwaardes zijn op te vragen per project.

Vraag advies aan

Een lichtbron (LED-module, chip) is het component dat licht produceert. Een armatuur is het complete toestel: behuizing, optiek, driver en aansluitklem inclusief de lichtbron. Bij moderne LED-armaturen zijn lichtbron en driver veelal geïntegreerd en niet los vervangbaar. In projectspecificaties is het armatuur het eenheidsobject.

L80B10 betekent dat na het opgegeven aantal bedrijfsuren minimaal 90% van de armaturen nog minstens 80% van de oorspronkelijke lichtstroom levert. De L-waarde (80) geeft de resterende lumenpercentage aan; de B-waarde (10) geeft het maximale uitvalpercentage van de populatie. Hoe lager de B-waarde en hoe hoger de L-waarde, hoe betrouwbaarder het armatuur over de gehele projectlevensduur.

Voor ruimten waar met hogedrukspuiten of stoomreinigingsapparatuur wordt gereinigd, is minimaal IP66 (bescherming tegen krachtige waterstralen) vereist. In de praktijk worden voor zulke omgevingen armaturen met IP66 of IP69K gespecificeerd. Een standaard IP65 tri-proof armatuur biedt bescherming tegen gericht spatwater, maar is niet geschikt voor hogedrukspuiten. Controleer altijd de exacte IK- en IP-classificatie van het armatuur bij de fabrikant.

Een armatuur met instelbaar vermogen (multipower of wattage selector) laat de installateur vóór montage het gewenste vermogen instellen via een dip-switch of kabel. Dat vermindert het aantal te beheren artikelcodes per project: één armatuur dekt meerdere vermogensvarianten. Bovendien kan bij een eventuele aanpassing van de verlichtingsberekening worden bijgestuurd zonder armatuurvervanging. Dit is met name relevant voor grootschalige magazijn- of halprojecten.

Een ATEX-gecertificeerd armatuur is verplicht in ruimten waar een explosiegevaarlijke atmosfeer kan ontstaan door brandbare gassen, nevels of stof. De ATEX-richtlijn 2014/34/EU onderscheidt zones 0, 1 en 2 (gasomgeving) en zones 20, 21 en 22 (stofomgeving). De te kiezen armatuurcategorie hangt af van de zone-indeling die de veiligheidskundige of ATEX-coördinator heeft vastgesteld. In elke ATEX-zone is standaard LED-verlichting zonder ATEX-certificering verboden.

Nuvia adviseur ATEX verlichting Maxim portfolio en zone-keuze

Vragen over wat zijn armaturen? vakuitleg voor jouw project?

Voor advies of een projectofferte over wat zijn armaturen? vakuitleg ben je welkom om contact op te nemen.

Bel ons